THÀNH NHÀ KÈN - BIÊN HÒA | Trần Hữu Nhựt

Hôm đó, một ngày trời mưa tầm tã, giờ ra chơi, tôi đứng ngoài hành lang nhìn mưa, bất chợt nhìn về phía bên kia đường thấy trên những mái tôn nhà là một cửa sổ cũ nát được bao bọc của những gốc, rễ của cây bồ đề, nhìn rất hoang tàn, rất cổ và huyền bí. Thế là trong đầu muốn khám phá, tìm hiểu nơi này.

Lần thứ nhất, xin bác bảo vệ chui tọt vào được bên trong, một khung cảnh hoang tàn và phế nát là một địa điểm lý tưởng để chụp ảnh (lúc này chưa biết chụp ảnh là gì cả nhưng trong tay có những máy ảnh thuộc ‘hàng khủng” lúc bấy giờ).

Lần thứ hai kéo thêm mấy người bạn nhiếp ảnh vào, tất cả há hốc mồm vì tại sao giữa trung tâm Tp lại có một địa điểm kỳ bí như thế?

Lần thứ 3: không được vào! Bác bảo vệ đòi phải có giấy giới thiệu của đơn vị! Có ngay. May mắn gặp được anh Giám đốc, anh ấy cho cả một tập tài liệu về nơi này (những thông tin bên dưới). Lần này kéo nguyên một dàn Model nhưng chup choẹt chẳng ra hồn gì cả!

Sau đó mình giới thiệu với một số bạn nhiếp ảnh, họ đã đến nơi này chụp ảnh… mình không vào đó nữa, mỗi lần đi ngang qua chỉ hối tiếc một nơi đẹp như thế đã được “dọn dẹp” sạch sẽ rồi.

Giới thiệu Thành Nhà Kèn (Tư liệu do ban quản lí Di tích cung cấp)

Theo thư tịch cổ, từ thế kỷ XIV-XV, Thành Biên Hòa có tên là "Thành Cựu", nhân dân hiểu là Thành cổ. Thế kỷ XIX - Thời Nhà Nguyễn, thành được xây trên nền "Thành Cựu", có mở rộng hơn, được gọi tên là Thành Biên Hòa.

Tháng 13/1861, sau khi Pháp chiếm Biên Hòa đã đập phá thành và xây lại nhỏ hơn, gọi tên là "Thành Xăng đá" phiên từ chữ Pháp Soldat - tức là "Thành lính". Buổi sáng lính trong thành dùng kèn báo thức nên nhân dân quanh vùng quen gọi là "Thành Kèn" hay "Nhà kèn".

Từ UBND tỉnh Đồng Nai theo đường CMT8 (hướng chợ Biên Hòa) tời ngã tư đèn xanh đèn đỏ, rẽ phải xuống đường Phan Chu Trinh - P. Quang Vinh đến cuối đường gặp ngay Thành Biên Hòa.

Thành Biên Hòa là một kiến trúc quân sự (thành trì) được xây dựng thời Chân Lạp, trùng tu vào thời Nguyễn, thời Pháp và hiện hữu tới ngày nay.

Thành Biên Hòa cách UBND tỉnh và sông Đồng Nai 500m về hướng Tây; cách sân bay chiến lược (cổng 1) Biên Hòa 1km về hướng Đông; cách ga xe lửa 3km về hướng Nam; cách Tp. Hồ Chí Minh 30km về hướng Tây và cách BR-VT 100km về hướng Đông Nam.

Dưới thời Nguyễn vị trí thành tọa lạc tại thôn Bàn Lân, huyện Phước Chánh, tỉnh Biên Hòa - Lúc này khu vực nằm trong rừng điệp và đầm hồ.

Mặt chính của Thành quay về hướng Tây - Nam, được án ngữ bởi sông Đồng Nai - con đường thủy duy nhất nối liền Sài Gòn - Biên Hòa, xa hơn một chút là núi Châu Thới. Phía sau thành tựa lưng vào núi Bửu Long. Mặt hông Thành là đường Thiên Lý (Nay là Quốc Lộ I) - con đường bộ duy nhất đi ra miền Trung.

Chúng ta muốn tới tham quan Thành Biên Hòa bằng tất cả các phương tiện thuận lợi như đường thủy, đường bộ, đường sắt - đường không chỉ dành cho quân sự nên ai có gan thì nhảy dù.

Sự kiện.

Cùng với diễn trình của lịch sử, “Thành Biên Hòa” đã trở thành nơi minh chứng lịch sử hào hung của con người vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai trong suốt chặng đường hình thành và phát triển.

Mở đầu là cuộc chiến tranh giành lãnh thổ giữa các bộ lạc trong Vương quốc Phù Nam rồi Chân lâp, Chămpa. Đặc biệt là cuộc chiến của hai Vương quốc Chân Lạp và Chămpa kéo dài hàng thế kỷ mà Đồng Nai là vùng đệm trên đường chinh chiến của hai Vương quốc đó, trong giai đoạn từ thế kỷ I đến thế kỷ XV sau CN.

Tiếp đến là cuộc chiến giữa nhà Nguyễn và nghĩa quân Tây Sơn trong thời kỳ khai phá mở mang, chinh phục vùng đất Đàng Trong. Cuộc chiến của quan quân nhà Nguyễn cùng nhân dân địa phương Biên Hòa – Đồng Nai chống Thực dân Pháp và Đế quốc Mỹ sau này.

Thành Biên Hòa được rất nhiều thư tịch cổ chép lại như: Gia Định Thành Thông Chí – Quyển VI tập hạ; Đại Nam Nhất Thống Chí viết năm 1820; sách Minh Mạng chính yếu tập VI quyển 21 trang 70 cũng nhắc đến; tác giả Lương Văn Lựu trong quyển Biên Hòa lược sử cũng đã viết về Thành; tác giả M.Robert trong “Địa dư chí” viết năm 1923 cũng nhắc tới.

Mặc dù các tư liệu trên không đề cập chi tiết cụ thể lực lượng xây dựng thành, chi phí trùng tu sửa chữa, cũng như việc mô tả về kiến trúc của “Thành Biên Hòa”. Song các tư liệu trên chứng minh: Thành Biên Hòa đã được xây dựng trước khi Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược đất Phương Nam.

Nguyên thủy ban đầu “Thành Biên Hòa” được dắp bằng đất, dung vào mục đích ngăn chặn, phòng ngự hoặc chống trả các bộ lạc lân cận đến cướp phá, xâm chiếm lãnh thổ của mình.

Sang thời Vua Gia Long “Thành Biên Hòa” được xây dựng lại trên “Man Thành cũ” (Man Thành có nghĩa là Thành cổ của người dân tộc – cũng có nghĩa là Thành Cựu bằng đất được phá bỏ hoàn toàn, chỉ giữ lại vị trí và nền thành), nhà Nguyễn xây dựng lại một thành mới bằng đá ong – là nguyên liệu sẵn có ở BH, đổi tên lại là “Thành Biên Hòa” và vẫn được triều đình sử dụng vào mục đích quân sự, làm nhiệm vụ trấn giữ, phòng thủ, ngăn chặn thù trong giặc ngoài để giữ yên bờ cõi.

Trong thời kỳ Pháp chiếm “Thành Biên Hòa” lấy mốc từ cuối năm 1861, vẫn trên Man thành trì đó, thực dân Pháp tiến hành trùng tu sửa chữa một lần nữa (thu hẹp phạm vi diện tích của “Thành Biên Hòa”, phá bỏ một số hào xung quanh, xây cất them hai biệt thự và một số doanh trại, nhà thương… bằng vật liệu nhẹ phía trong Thành.

Trong thời kỳ Mỹ - Ngụy (1954-1975), “Thành Biên Hòa” không có gì thay đổi lớn. Chính quyền ngụy Sài Gòn đã sử dụng lại toàn bộ các hạng mục công trình do Pháp xây dựng. Khu vực Tây Bắc của “Thành Biên Hòa” là nơi làm việc của phòng Nhì và Bưu chính. Trong thời gian làm việc nơi đây phòng Nhì đã sử dụng ngôi biệt thự này để giam giữ, khảo tra các chiến sĩ Cách mạng. Hướng Đông Nam của Thành là khu làm việc của Sở An ninh quân đội. Sở này có nhiệm vụ khủng bố phong trào cách mạng ở 11 tỉnh miền Đông lúc bấy giờ.

Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng năm 1975, “Thành Biên Hòa” được lực lượng cách mạng tiếp quản và tới năm 1977, phòng Hậu cần Công an tỉnh Đồng Nai có quyết định nhận cơ sở này. Trong quá trình làm việc tại đây, phòng hậu cần CA tỉnh ĐN đã tiến hành sửa chữa một số công trình hạng mục của “Thành Biên Hòa” cho phù hợp với nhu cầu làm việc đơn vị nên một lần nữa “Thành Biên Hòa” có những thay đổi như: toàn bộ vòng thành hướng Tây Bắc, Đông Bắc bị phá bỏ chỉ còn lại phần chân móng cao khoảng 1-2m. Toàn bộ khu doanh trại lính, nhà thương, cổng chính vào thành bị phá bỏ hoàn toàn, xây dựng thêm một số công trình như nhà xe, phòng làm việc… Riêng hai kiến trúc lầu được sử dụng làm kho chứa hàng vật liệu xây dựng; kho vũ khí.

Năm 2001, do nhu cầu mở rộng mặt đường trong nội ô thành phố nên diện tích “Thành Biên Hòa” một lần nữa bị thu hẹp. Vòng thành và lô cốt hướng Tây nam bị đập bỏ để mở rộng long lề đường Phan Chu Trinh.

Di tích “Thành Biên Hòa” là thành trì cổ duy nhất tại tỉnh Đồng Nai còn sót lại. Nơi đây đã ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử tiêu biểu trong cuộc khai phá đất Đàng Trong thời của các chúa Nguyễn, cũng như giai đoạn chống Pháp và Mỹ sau này đã được sử sách ghi nhận. Đặc biệt “Thành Biên Hòa” tọa lạc tại trung tâm thành phố Biên hòa, rất gần với các di tích lịch sử như: Đình Tân Lân, đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, đền thờ Nguyễn Tri Phương, lăng mộ Trịnh Hoài Đức, di tích CM Nhà Xanh, di tích CM nhà lao Tâ Hiệp, KDL Bửu Long. Ngày 23/11/2009 “Thành Biên Hòa’ được công bố quyết định công nhận di tích lịch sử.

Lối vào tòa thành.